Bài hát “Hoa Trinh Nữ” được Trần Thiện Thanh sáng tác khoảng năm 1965, cùng lúc với “Biển Mặn” và cũng ở thể điệu Boléro. Bài hát này mau chóng được nhiều người ưa thích cho đến tận ngày hôm nay ở khắp mọi nơi.

      “Nếu ai hỏi tôi: “Hoa nào đẹp nhất?” tôi sẽ nhắc đến một loài hoa không hương vẫn thường sống trên vùng khô cằn sỏi đá : “Hoa Trinh Nữ”:

                   “Qua một rừng hoang, gió núi theo sang giũ bụi đường trên vai.
                   Hái bông hoa dại lẻ loi bên đường gọi : “Hoa Trinh Nữ …”
                   Hoa Trinh Nữ không mặn mà bàng nàng Hồng kiêu sa,
                   Hoa đâu dám khoe màu cùng một nàng Cúc vàng tươi,
                   Hoa không bán hương thơm như nàng Dạ Lý trong vườn,
                   Nhưng hoa Trinh Nữ đẹp …tựa chuyện tình hai chúng ta .”

      Trong số hàng ngàn bài hát của nền âm nhạc Việt nam, có rất nhiều nhạc sĩ đã viết về các loài hoa như hoa sim, hoa thiên lý, hoa mai, hoa đào, trúc đào, hoa pensé, hoa ti-gôn, hoa sứ, hoa mười giờ, hoa phượng, “hoa biển” … nhưng hình như chỉ có duy nhất Trần thiện Thanh là viết về hoa Trinh Nữ và ca tụng loài hoa rất tầm thường này.

      Ở Việt Nam hầu như loài hoa này có mặt ở khắp mọi nơi từ Nam chí Bắc. Có nhiều tên gọi khác nhau cho hoa trinh nữ như là hoa xấu hổ, hoa thẹn, hàn tu thảo .v.v. Tên khoa học của loại hoa này là Mimosa Pudica, thuộc dòng họ Trinh Nữ (Mimosaceae). Đó là một loại cây nhỏ, mọc hoang dọc theo các lề đường có nhiều sỏi đá lẫn lộn với các loại cỏ dại khác, thấp lè tè, nên ít được ai để ý. Loại cây nhỏ này có những nét đặc biệt một cách lạ lùng. Lá của trinh nữ là loại lá kép hai lần như lông chim (hoặc như lá me chùm), cuống lá xếp lại như hình chân vịt. Gọi là “hoa xấu hổ” vì khi ta đụng nhẹ vào lá là tất cả các cặp lá đang xoè ra sẽ xếp ụp xuống liền, cả chục phút sau mới xoè trở ra. Đó là sự phản xạ tự nhiên của loài cây này. Như người con gái đang tuổi biết yêu, lần đầu tiên trong đời được chàng trai cầm tay, hay chỉ là sự va chạm tình cờ cũng khiến cho nàng đỏ mặt. Thân và cuống lá trinh nữ cũng có gai, để tự vệ một cách yếu đuối, như là một thứ vũ khí thiên nhiên, mà trời đã tạo ra cho loài cây này.

                    “Nâng nhẹ một cây, lá xếp trên tay, lá ngủ thật mê say,
                     Ngỡ đôi mi gầy, khép đêm trăng đầy, cài then cung ái .”

      Ông đã so sánh thật ngộ nghĩnh giữa các cặp lá của trinh nữ với đôi mi mắt của người yêu khi dừng chân dọc đường và nâng một cành trinh nữ trên tay. Hoa trinh nữ  không có hương thơm (hoa không bán hương thơm như nàng dạ lý trong vườn). Nhưng khi chàng lính trẻ hành quân vùng xa xôi nào đó, tình cờ gặp loài hoa trinh nữ, chàng lại chợt nhớ về câu chuyện cổ tích ngày xưa được nghe mẹ kể trong một đêm mưa gió ở tuổi ấu thơ:

                   "Xưa thật là xưa, nhớ mấy cho vừa nhớ Mẹ kể đêm mưa:
                   Có ông Vua trẻ xuất binh qua rừng dẹp quân xâm lấn,
                   Khi Vua kéo quân về tình cờ gặp một giai nhân,
                   Vua xao xuyến tâm hồn, vời nàng về chốn hoàng cung
                   Truyền cho khắp nhân gian đem lụa là đến cho nàng
                   Trên ngôi cao chín từng … Hoàng Hậu …đẹp …hơn ánh sao..”

     Nhìn lại mình, chàng lính trẻ không mơ ước sẽ trở thành một đấng quân vương với vàng son rực rỡ. Anh chỉ ao ước là khi gặp lại người yêu đang chờ đợi, anh sẽ tặng nàng một cành hoa trinh nữ trổ hoa trên vùng đất khô cằn sỏi đá. Và người yêu bé nhỏ của anh ở quê nhà chắc cũng không mong được ngôi cao hoàng hậu, với nệm gấm cung son. Mà nàng chỉ đợi chờ ngày cả hai sớm sum họp và được kề cận bên nhau:

                   "Tôi không phải là vua nên mộng ước thật bình thường
                   Như yêu một loài hoa trên vùng đá sỏi buồn phiền
                   Loài hoa không hương sắc màu nhưng loài hoa biết xếp lá ngây thơ
                   Tôi không phải là vua nên nào biết đến xa hoa
                   Không ngọc ngà kiệu hoa, không nệm gấm không cung son
                   Tôi chỉ là người lính phong trần, thấy hoa nhớ người yêu rất xa"

      Rồi một buổi chiều nào đó, khi đi ngang qua vùng đất hoang vu, anh lính trẻ đã nhẹ tay ngắt cành trinh nữ. Những lá cây bé nhỏ nằm xếp gọn trong tay anh như êm đềm say ngủ, làm cho anh nhớ đến mi mắt của người yêu khép kín mộng đêm nào. Từ đó, anh liên tưởng đến câu chuyện cổ tích ngày xưa. Anh bổng ngỡ như mình đang trở thành một ông vua trẻ. Nhưng ông vua này không đem xe đến đây để rước nàng thiếu nữ về cung vàng điện ngọc, mà quân vương sẽ từ bỏ ngai vàng để tìm về chốn hoang vu sống trọn vẹn với tình yêu đôi lứa. Đêm đêm nơi túp lều tranh, chàng sẽ kể chuyện đời xưa ru nàng vào giấc ngủ. Đó là chuyện có một vì vua yêu người con gái, bỏ cả ngai vàng tìm đến chốn hoang vu. Không còn ở hoàng cung nên bây giờ nhà vua nghèo lắm, sính lễ trao nàng chỉ có cành trinh nữ mà thôi:

                   "Tôi nghe thoáng qua hồn mình vừa thành một quân vương
                   Quân vương giữa hoa rừng lòng bàng hoàng nhớ người thương
                   Và mong ước mai sau khi tan giặc nước vua về
                   Cho giai nhân ngóng đợi chỉ một cành... Trinh Nữ thôi...".

      Bài hát “Hoa Trinh Nữ” này gợi cho ta hình ảnh một chàng lính trẻ thật lãng mạn, yêu đời và trên đường hành quân anh luôn nhớ nhung về người yêu ở hậu phương. Cũng như các bài “Biển mặn, Tình thư của lính, Tâm sự người lính trẻ”, Trần Thiện Thanh đã làm cho đời lính chiến thơ mộng hơn, không còn thù hận, chết chóc, chia lìa, tang tóc như những ca khúc sau này của ông, khi chiến cuộc dâng cao.

     Không nhớ lần đầu tiên nghe bài hát này từ khi nào, nhưng ngay lần đầu tiên nghe, tôi đã rất thích. Ngày ấy còn là sinh viên, chúng tôi truyền tay nhau chép bài hát này và hàng ngày tập đàn để hát cho nhau nghe. Đã mấy chục năm trôi qua, nhưng bài hát vẫn đọng lại trong tôi cùng những ký ức tuổi học trò không bao giờ phai nhạt!

                                                                  Ban Mê, tháng 8/2012

                                                                       Phạm Minh An

                                                   (Bài viết được tập hợp từ nhiều nguồn tư liệu)